ჯონ სტიუარტ მილი და მებრძოლთა კლუბი
მილი მე-19 საუკუნეში გვაფრთხილებდა იმის შესახებ, რაც ტაილერ დერდენმა 1999 წელს ეკრანზე დაანგრია: კონფორმიზმი და საზოგადოებრივი წნეხი.
დავიწყოთ ერთი შეკითხვით მილის ნაშრომიდან:
„აქვს თუ არა აზრი პოლიტიკურ თავისუფლებას, თუ საზოგადოება თავისი დაუწერელი წესებით უფრო მეტად გზღუდავს, ვიდრე ნებისმიერი კანონი?“
ჯონ სტიუარტ მილი ამას „უმრავლესობის ტირანიას“ უწოდებდა. ეს არ არის ტირანია, რომელიც ციხეში გსვამს; ეს არის ძალა, რომელიც შენს გემოვნებას, ჩაცმულობასა და ფიქრებსაც კი აკონტროლებს.
ანალოგია: დააკვირდი „მებრძოლთა კლუბის“ მთხრობელს (The Narrator). ის ფორმალურად თავისუფალია, აქვს სამსახური და ფული, მაგრამ რეალურად ის სოციალური მოლოდინების ტყვეა. მისი IKEA-ს ავეჯით გატაცება სწორედ ის „სულიერი მონობაა“, რომელზეც მილი წერდა. ის ირჩევს არა იმას, რაც თავად უნდა, არამედ იმას, რაც „პრესტიჟულად“ და „ნორმალურად“ ითვლება. ის უმრავლესობის ტირანიის იდეალური პროდუქტია.
შემდეგი საკითხი: რატომ ვცხოვრობთ ინერციით?
მილი თავის ტექსტში იყენებს ტერმინს — „ჩვეულების დესპოტიზმი“. ეს არის მდგომარეობა, როცა ხალხი წყვეტს კითხვების დასმას და ცხოვრობს მხოლოდ იმიტომ, რომ „ასეა მიღებული“. მილისთვის ინდივიდუალობა არის ერთადერთი გზა, რომ საზოგადოება და ჭაობად არ იქცეს.
ანალოგია: ტაილერ დერდენი სწორედ ამ დესპოტიზმის „ანტიდოტია“. როცა ის ამბობს: „შენ არ ხარ შენი საბანკო ანგარიში“, ის პირდაპირ ანადგურებს იმ სოციალურ კონსტრუქციებს, რომლებიც ინდივიდს ახრჩობს. „მებრძოლთა კლუბი“ არის მილისეული „ექსპერიმენტი ცხოვრებაში“ (Experiment in Living), ოღონდ მისი ყველაზე რადიკალური და სასტიკი ფორმით. ეს არის მცდელობა, იგრძნო რეალობა იქ, სადაც საზოგადოებრივმა ნორმებმა ყველაფერი გააუფერულა.
მთავარი დილემა: სად გადის ზღვარი?
მილის „ზიანის პრინციპი“ ამბობს, რომ შენ გაქვს აბსოლუტური თავისუფლება მანამ, სანამ სხვას არ აყენებ ზიანს. მილი იცავდა ინდივიდუალობას, რადგან თვლიდა, რომ განსხვავებული ადამიანები არიან პროგრესის წყარო.
ანალოგია: ტაილერ დერდენი ამ პრინციპის ყველაზე სახიფათო ზღვარზე გადის. ის იბრუნებს ინდივიდუალობას, მაგრამ ამ პროცესში სხვებსაც აზიანებს. აქ ჩნდება მთავარი კითხვა: არის თუ არა ტაილერი მილის იდეალური გმირი თუ მისი ყველაზე დიდი კოშმარი? ფილმის ფინალი, სადაც მთხრობელი საკუთარ თავს ესვრის, არის საბოლოო გაცნობიერება იმისა, რომ თავისუფლება არ ნიშნავს ქაოსს, არამედ საკუთარი თავის (და არა სხვისი აზრების) ფლობას.
დაფიქრდი ამაზე:
-
სად გადის ზღვარი თავისუფლებასა და ქაოსს შორის? მილი იცავდა ინდივიდუალურ თავისუფლებას, მაგრამ მისი „ზიანის პრინციპი“ ამბობს, რომ არ გაქვს უფლება სხვას ავნო. ტაილერ დერდენი კი ამ პრინციპს არღვევს. შენი აზრით, არის თუ არა დერდენი მილის იდეალური გმირი თუ მისი საშინელი კოშმარი?
-
ხარ თუ არა თავისუფალი შენს არჩევანში? დაფიქრდი შენს ბოლო შენაძენზე ან გადაწყვეტილებაზე. ეს შენი ნამდვილი სურვილი იყო, თუ უბრალოდ „ასეა მიღებული“?
